Tự kỷ, hay còn gọi là rối loạn phổ tự kỷ (ASD), là một nhóm các rối loạn phát triển thần kinh có ảnh hưởng đến cách mà một người tương tác, giao tiếp và hành xử. Rối loạn này thường được phát hiện trong thời thơ ấu và có thể kéo dài suốt đời. Bài viết này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về nguyên nhân, dấu hiệu, chẩn đoán và cách điều trị tự kỷ.
Tự kỷ: Nguyên nhân, dấu hiệu, chẩn đoán và cách điều trị
Nguyên nhân của tự kỷ
Nguyên nhân chính xác của tự kỷ vẫn chưa được xác định rõ ràng. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng có thể có sự kết hợp của nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm:
Yếu tố di truyền: Nhiều nghiên cứu cho thấy tự kỷ có thể có tính di truyền, với tỷ lệ mắc bệnh cao hơn trong các gia đình có người đã mắc.
Yếu tố môi trường: Một số yếu tố môi trường, như ô nhiễm không khí, sự tiếp xúc với một số hóa chất trong thai kỳ, có thể làm tăng nguy cơ phát triển tự kỷ.
Yếu tố sinh lý: Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng những thay đổi trong cấu trúc não hoặc sự hoạt động của các khu vực nhất định trong não có thể liên quan đến tự kỷ.
Dấu hiệu và triệu chứng của tự kỷ
Dấu hiệu tự kỷ có thể khác nhau từ người này sang người khác, nhưng một số triệu chứng phổ biến bao gồm:
Khó khăn trong giao tiếp xã hội: Trẻ em mắc tự kỷ có thể không phát triển ngôn ngữ như trẻ em bình thường, hoặc có thể gặp khó khăn trong việc hiểu và sử dụng ngôn ngữ.
Khó khăn trong tương tác xã hội: Trẻ có thể không muốn chơi với bạn bè, không thể duy trì cuộc trò chuyện hoặc không hiểu cảm xúc của người khác.
Các hành vi lặp đi lặp lại: Nhiều trẻ em mắc tự kỷ có thể thể hiện các hành vi lặp đi lặp lại, như lắc lư, nhảy múa hoặc lặp lại các câu nói mà không hiểu ý nghĩa.
Các sở thích hạn chế: Trẻ em tự kỷ thường có những sở thích rất cụ thể và mạnh mẽ, có thể tập trung vào một chủ đề nhất định mà không quan tâm đến các hoạt động khác.
Chẩn đoán tự kỷ
Chẩn đoán tự kỷ thường được thực hiện bởi các chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ chuyên về rối loạn phát triển. Quá trình chẩn đoán có thể bao gồm:
Đánh giá lịch sử phát triển: Bác sĩ sẽ hỏi về lịch sử phát triển của trẻ, bao gồm sự phát triển ngôn ngữ, giao tiếp và hành vi.
Kỳ kiểm tra chuẩn: Các công cụ đánh giá chuẩn hóa như M-CHAT (M-Chat Revised) có thể được sử dụng để đánh giá nguy cơ tự kỷ ở trẻ.
Khám sức khỏe tâm lý: Đánh giá từ một chuyên gia tâm lý có thể giúp xác định mức độ rối loạn và các vấn đề khác có thể tồn tại.
Cách điều trị tự kỷ
Mặc dù không có phương pháp chữa trị hoàn toàn cho tự kỷ, nhưng có nhiều phương pháp điều trị có thể giúp cải thiện chất lượng cuộc sống và khả năng tương tác xã hội của người mắc. Một số phương pháp điều trị bao gồm:
Can thiệp hành vi: Phương pháp này tập trung vào việc thay đổi hành vi không mong muốn và phát triển các kỹ năng xã hội. Ví dụ, liệu pháp phân tích hành vi ứng dụng (ABA) đã được chứng minh là hiệu quả trong việc cải thiện kỹ năng giao tiếp và hành vi xã hội của trẻ tự kỷ.
Liệu pháp ngôn ngữ: Giúp trẻ phát triển kỹ năng ngôn ngữ và giao tiếp thông qua các hoạt động cụ thể và hướng dẫn từ chuyên gia.
Liệu pháp tâm lý: Bao gồm liệu pháp gia đình và liệu pháp cá nhân, nhằm hỗ trợ trẻ và gia đình trong việc hiểu và xử lý những khó khăn mà họ gặp phải.
Thuốc: Một số trường hợp có thể cần sử dụng thuốc để điều trị các triệu chứng liên quan như lo âu, trầm cảm hoặc hành vi gây rối.
Kết luận
Tự kỷ là một rối loạn phức tạp và có thể ảnh hưởng đến nhiều khía cạnh trong cuộc sống của người mắc. Việc hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu, chẩn đoán và các phương pháp điều trị có thể giúp gia đình và xã hội hỗ trợ những người mắc tự kỷ tốt hơn. Sự can thiệp sớm và phù hợp có thể mang lại cơ hội phát triển tốt hơn cho trẻ em mắc tự kỷ, giúp họ hòa nhập và phát triển một cách toàn diện.
Rối loạn phổ tự kỷ (ASD – Autism Spectrum Disorder) là một nhóm các rối loạn phát triển thần kinh ảnh hưởng đến cách một người giao tiếp, tương tác và hành xử. Một trong những câu hỏi thường gặp liên quan đến rối loạn này là: “Tự kỷ có lây không?” Trong bài viết này, chúng ta sẽ tìm hiểu về bản chất của tự kỷ, các nguyên nhân gây ra rối loạn này và đưa ra những thông tin rõ ràng nhằm giải đáp câu hỏi trên.
Định nghĩa và triệu chứng của rối loạn phổ tự kỷ
Rối loạn phổ tự kỷ không phải là một tình trạng đơn lẻ mà là một tập hợp các rối loạn có cùng đặc điểm. Những triệu chứng chính của ASD bao gồm:
Khó khăn trong giao tiếp xã hội: Người mắc tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc hiểu và sử dụng ngôn ngữ, cũng như trong việc tạo lập mối quan hệ với người khác.
Hành vi lặp đi lặp lại: Họ có thể có những hành động hoặc thói quen lặp đi lặp lại, chẳng hạn như nghiến răng, vỗ tay hoặc xếp đồ vật theo một cách nhất định.
Nhạy cảm với các kích thích cảm giác: Nhiều người mắc tự kỷ có thể nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng, hoặc cảm giác vật lý.
Các nguyên nhân gây ra rối loạn phổ tự kỷ
Hiện nay, các nhà nghiên cứu chưa xác định được một nguyên nhân duy nhất gây ra rối loạn phổ tự kỷ. Thay vào đó, có nhiều yếu tố có thể góp phần vào sự phát triển của rối loạn này, bao gồm:
Yếu tố di truyền: Các nghiên cứu cho thấy rằng ASD có thể có tính di truyền, với việc xuất hiện nhiều hơn trong các gia đình có lịch sử về rối loạn này.
Yếu tố môi trường: Một số yếu tố môi trường trong thời kỳ mang thai, chẳng hạn như sự tiếp xúc với một số hóa chất hoặc nhiễm trùng, có thể làm tăng nguy cơ phát triển tự kỷ.
Yếu tố sinh học: Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng sự phát triển bất thường của não bộ và các vấn đề về cấu trúc não có thể liên quan đến sự xuất hiện của rối loạn này.
Tự kỷ có lây không?
Dựa trên những hiểu biết hiện tại về rối loạn phổ tự kỷ, chúng ta có thể khẳng định rằng tự kỷ không có tính lây truyền. Đây là một rối loạn phát triển thần kinh, và không phải là một bệnh truyền nhiễm như cúm hay COVID-19.
Các yếu tố gây ra tự kỷ chủ yếu là do di truyền và môi trường, không phải do tiếp xúc xã hội. Điều này có nghĩa rằng việc tiếp xúc với một người mắc tự kỷ không làm tăng nguy cơ phát triển rối loạn này ở những người khác. Tự kỷ không phải là một “căn bệnh” mà có thể lây lan từ người này sang người khác.
Ảnh hưởng xã hội và sự hiểu biết về tự kỷ
Mặc dù tự kỷ không lây, nhưng xã hội vẫn thường có những hiểu lầm và định kiến đối với người mắc rối loạn này. Nhiều người vẫn tin rằng tự kỷ là kết quả của việc nuôi dạy sai cách, hoặc do một số yếu tố khác mà không có bằng chứng khoa học hỗ trợ. Điều này dẫn đến sự kỳ thị và phân biệt đối xử đối với những người tự kỷ.
Để giảm thiểu sự kỳ thị này, rất cần sự giáo dục và thông tin đầy đủ về rối loạn phổ tự kỷ. Những hiểu biết đúng đắn về tự kỷ sẽ giúp mọi người nhận thức rõ hơn về sự đa dạng trong phát triển con người và sự chấp nhận những người khác biệt.
Kết luận
Rối loạn phổ tự kỷ là một tình trạng phức tạp và không lây truyền. Hiểu rõ về tự kỷ và cách thức mà nó ảnh hưởng đến cuộc sống của người mắc là rất cần thiết để xây dựng một xã hội tôn trọng và chấp nhận sự đa dạng. Việc giáo dục cộng đồng về tự kỷ không chỉ giúp giảm thiểu sự kỳ thị mà còn tạo điều kiện cho những người mắc tự kỷ có thể hòa nhập và sống một cuộc sống đầy đủ hơn.
Tự kỷ là một khái niệm được sử dụng khá phổ biến hiện nay để giải thích cho những khiếm khuyết về giao tiếp, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Hãy cùng tìm hiểu về nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết cũng như những cách điều trị tự kỷ qua bài viết sau nhé!
1Tự kỷ là gì?
Tự kỷ (tiếng Anh: autism), tên gọi đầy đủ là rối loạn phổ tự kỷ, là một hội chứng rối loạn phát triển có liên quan đến sự phát triển chức năng của não, đặc trưng bởi những khiếm khuyết về kỹ năng giao tiếp xã hội, ngôn ngữ hành vi, sở thích bị hạn chế hoặc lặp đi lặp lại.
Đây là một nhóm rối loạn hành vi xuất phát từ yếu tố di truyền và môi trường sống.
Tự kỷ thường được chia làm 2 loại:
Tự kỷ điển hình (bẩm sinh): là loại tự kỷ phát hiện ngay khi trẻ được sinh ra đến trước 3 tuổi, trẻ có biểu hiện phát triển chậm.
Tự kỷ không điển hình: Trẻ vẫn phát triển bình thường từ 12 – 30 tháng tuổi, nhưng sau đó lại đột ngột không phát triển hoặc thoái triển như mất các kỹ năng đã học được hoặc những dấu hiệu khác.
Tự kỷ là một dạng rối loạn phát triển thường gặp ở trẻ
2Nguyên nhân gây tự kỷ
Các nguyên nhân cụ thể dẫn đến tự kỷ chính xác cho đến nay vẫn chưa được tìm ra. Tuy nhiên, các yếu tố sau đây có thể liên quan đến tình trạng tự kỷ của trẻ
Yếu tố di truyền: Các gen bị đột biến làm ảnh hưởng đến quá trình dẫn truyền thần kinh, đặc biệt là thần kinh não gây tổn thương não bộ.
Trong quá trình mang thai: Nếu mẹ bị đái tháo đường, cúm, sởi, sử dụng thuốc không đúng theo chỉ dẫn của bác sĩ, bị căng thẳng hoặc gặp các vấn đề viêm nhiễm trùng, bệnh tuyến giáp thì trẻ khi sinh ra có nguy cơ cao mắc bệnh tự kỷ.
Người mẹ khi mang thai tiếp xúc thường xuyên với các chất độc hại như thuốc lá, rượu bia, ma túy cũng là yếu tố làm tăng nguy cơ trẻ bị tự kỷ. Ngoài ra thalidomine và axit valproic cũng cho thấy tăng nguy cơ tự kỷ.
Các yếu tố khác: Yếu tố môi trường (hóa chất, ô nhiễm), yếu tố gia đình (bố mẹ ít quan tâm, chăm sóc chưa đúng cách), yếu tố bệnh lý (Hội chứng X dễ gãy, động kinh, cấu trúc não bất thường) cũng có thể là nguyên nhân gây chứng tự kỷ ở trẻ em hoặc làm cho bệnh trầm trọng hơn.
3Dấu hiệu của bệnh tự kỷ
Các dấu hiệu ban đầu cần chú ý
Mắt kém
Phản ứng kém với tên của mình
Ít giao tiếp và chia sẻ
Không có khả năng ngôn ngữ từ tháng thứ 12 trở đi
Không tự chơi, chơi giả vờ 1 mình
Trẻ em có các triệu chứng trên đặc biệt là trong độ tuổi cần giác sát (lúc 9, 15, 30 tháng tuổi) cần được thăm khám và tầm soát bệnh.
Hạn chế giao tiếp xã hội
Trẻ em mắc chứng tự kỷ thường gặp vấn đề về các kỹ năng giao tiếp và tương tác xã hội như:
Ít phản xạ với lời nói của người khác và hầu như không quan tâm đến môi trường xung quanh.
Sống khép kín, thu mình.
Thường tránh các tương tác tiếp xúc cơ thể như âu yếm, ôm ấp.
Ngại giao tiếp bằng mắt và ít thể hiện cảm xúc của mình.
Trẻ chậm nói, không nói hay thậm chí mất khả năng giao tiếp hoặc chỉ nói chuyện để đưa ra yêu cầu.
Giọng nói của trẻ khác thường như giọng lớ lớ, nói nhanh hoặc nói rất to, thiếu diễn cảm. Các từ ngữ thường khó hiểu và đôi khi hay lặp đi lặp lại một câu nói nào đó.
Trẻ thường có những biểu hiện bất thường như hung hăng và gây rối.
Các hành vi lặp lại
Trẻ em mắc chứng tự kỷ thường có các hành vi lặp đi lặp lại như
Hành vi rập khuôn: Duy trì các hành vi cố định, các thói quen cụ thể và trở nên bối rối khi có sự thay đổi nhỏ nhất (chỉ biết một đường đi về nhà cố định, ngồi đúng một chỗ, nằm đúng một vị trí, thích mặc đúng một bộ quần áo, luôn làm mọi việc theo một trình tự nhất định).
Hành vi bất thường lặp lại: Kiễng gót, đung đưa, xoay tròn, chạy vòng quanh, nhảy chân sáo, nhìn nghiêng, ngắm nhìn tay, vỗ tay, đập vào đầu.
Ý thích thu hẹp: Chỉ ăn một vài loại thực phẩm nhất định, chỉ chơi đồ chơi theo một cách, tay luôn cầm các đồ vật có màu ưa thích, dành nhiều giờ xem một video.
Theo thời gian, hành vi và sở thích của trẻ tự kỷ có thể thay đổi. Nhiều trẻ có hành vi tăng động trong khi một số khác thu mình lại.
Trẻ tự kỷ thường hay thu mình, hạn chế giao tiếp xã hội và đôi khi có những hành vi bất thường
4Biến chứng nguy hiểm
Một loạt các biến chứng về thể chất và tinh thần thường đi kèm với tự kỷ, cụ thể:
Ảnh hưởng nghiêm trọng đối với tương lai của trẻ: khó khăn trong giao tiếp, cô độc, dễ bị bắt nạt hay thậm chí nguy hiểm hơn là tự tử bởi các bệnh lý tâm thần kèm theo.
5Cách chẩn đoán bệnh
Về cơ bảnm để chẩn đoán bệnh lý tự kỷ sẽ có 2 yếu tố cốt lõi, thứ nhất là quá trình phát triển của trẻ, các chi tiết thất thường mà cha mẹ ghi nhận lại. Thứ hai, các bác sĩ sẽ thực hiện các bài kiểm tra, đánh giá chuyên biệt để đánh giá tại chỗ để xác định khả năng tương tác của trẻ với cha mẹ và người lạ.
Giám sát hành vi: Bác sĩ sẽ quan sát các dấu hiệu bất thường của trẻ, đặc biệt là khi tương tác với người lạ.
Sàng lọc: Các bác sĩ sẽ tiến hành cho trẻ làm một số các bài kiểm tra về thính giác, lời nói, ngôn ngữ để chẩn đoán bệnh chính xác hơn.
Bảng câu hỏi khảo sát có/không cho trẻ:
Tổng hợp thông tin và chẩn đoán: Các bác sĩ sẽ sử dụng các tiêu chí trong Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần (DSM-5) để tiến hành chẩn đoán liệu rằng trẻ có mắc tự kỷ hay không.
Các tiêu chí này sẽ bao gồm: Đặc trưng của chứng tự kỷ (như phản ứng với tên, sự bắt chước), hành vi lặp lại (ví dụ ngón tay bất thường) và cuối cùng là bất thường giảm giác (như quá nhạy cảm với tiếng ồn).
6Khi nào cần gặp bác sĩ?
Các dấu hiệu cần gặp bác sĩ
Trẻ tự kỷ thường có dấu hiệu chậm phát triển hơn các trẻ thông thường. Bên cạnh đó, trẻ mắc chứng tự kỷ thường hay có những biểu hiện bất thường như chậm nói, ít tương tác hoặc có những hành vi kì quặc, lặp đi lặp lại mà bố mẹ có thể quan sát được.
Bất cứ khi nào quan sát thấy các triệu chứng trên hoặc nghi ngờ trẻ bị tự kỷ thì hãy đưa trẻ đến gặp bác sĩ càng sớm càng tốt để nhận sự tư vấn và điều trị kịp thời, tránh các biến chứng về sau.
Nơi khám chữa tự kỷ
Khi nhận thấy trẻ có dấu hiệu tự kỷ, hãy đưa trẻ đến các phòng khám tâm lý uy tín hoặc bạn có thể đưa trẻ đến khoa Tâm thần – Tâm lý của các bệnh viện lớn để được thăm khám và chữa trị:
Tp. Hồ Chí Minh: Bệnh viện Nhi đồng 1, Bệnh viện Nhi đồng 2, Bệnh viện nhi đồng thành phố.
Hà Nội: Bệnh viện Nhi Trung ương, Trung tâm nghiên cứu và ứng dụng khoa học Tâm lý – Giáo dục, Viện Tâm thần học Trung ương.
7Các phương pháp chữa bệnh
Tâm lý trị liệu
Trẻ tự kỷ rất cần tình yêu thương và sự quan tâm chăm sóc đặc biệt từ ba mẹ và người thân.
Ba mẹ hoặc người thân hãy dành nhiều thời gian hơn để chơi và trò chuyện với trẻ. Hơn hết, cha mẹ cũng cần được huấn luyện để hiểu được con, sống hòa hợp hơn với những dấu hiệu và phong cách giao tiếp của con. Từ đó tạo ra sự tham gia chung và tăng cường sự chú ý của trẻ.
Đồng thời, ba mẹ nên phối hợp với các chuyên gia tâm lý, thực hiện các phương pháp trị liệu để giúp trẻ tự kỷ phát triển các kỹ năng xã hội và cải thiện khả năng giao tiếp. Một số ví dụ có thể kế đến là Phân tích hành vi và ứng dụng (ABA), liệu pháp lời nói và ngôn ngữ.
Sử dụng thuốc
Hiện chưa có thuốc đặc trị cho bệnh tự kỷ. Tuy nhiên, bác sĩ có thể cho trẻ dùng các loại thuốc để điều trị các triệu chứng liên quan đến tự kỷ như thuốc an thần, thuốc điều trị rối loạn giấc ngủ, thuốc trầm cảm, thuốc động kinh nhằm giảm các hành vi hung hăng, hành vi tự hại bản thân.
Trẻ tự kỷ rất cần sự quan tâm chăm sóc đặc biệt từ cha mẹ và người thân
8Biện pháp phòng ngừa
Tự kỷ ở trẻ do rất nhiều nguyên nhân gây nên, dù không thể hoàn toàn ngăn ngừa nhưng người mẹ khi mang thai có thể thực hiện các biện pháp sau để hạn chế tối đa nguy cơ trẻ sinh ra mắc tự kỷ:
Tư vấn thai kỳ.
Giáo dục sức khỏe cho bố mẹ trước khi mang thai về vaccine nào cần tiêm, độ tuổi mang thai, các bệnh nền có thể ảnh hưởng.
Quan tâm đến sức khỏe thể chất và tinh thần: Tập yoga, bổ sung dinh dưỡng, sinh hoạt điều độ, tránh suy nghĩ nhiều, căng thẳng, stress.
Thật thận trọng khi sử dụng thuốc: Một số thành phần thuốc có thể gây tác dụng không mong muốn lên quá trình phát triển của thai nhi. Vì vậy, các mẹ bầu không được tự ý dùng thuốc, chỉ sử dụng thuốc theo chỉ định của bác sĩ.
Tránh xa các chất kích thích như rượu bia, thuốc lá, caffeine… đặc biệt trong thời kỳ mang thai và cho con bú.
Tiêm ngừa vacxin đầy đủ: Mẹ bầu nên tiêm đầy đủ các loại vacxin được Bộ Y tế khuyến cáo như vacxin cúm, sởi. Vacxin giúp mẹ ngăn ngừa nhiều loại bệnh, đặc biệt là tránh các biến chứng thai kỳ.
Trẻ có thể mắc chứng tự kỷ ở bất kỳ giai đoạn phát triển nào, cho nên ba mẹ hãy quan tâm đến trẻ nhiều hơn để hạn chế nguy cơ mắc tự kỷ cho con.
Xây dựng lối sống lành mạnh: Khuyến khích trẻ tích cực hoạt động thể thao song song với việc học, ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, vitamin và khoáng chất, ngủ đủ giấc và duy trì các thói quen sống lành mạnh.
Quan tâm đến trẻ nhiều hơn: Trẻ em rất cần sự yêu thương nên hãy dành thời gian để vui chơi cùng trẻ, tìm hiểu những mong muốn cũng như hỗ trợ những vấn đề mà trẻ đang gặp phải để có cách giải quyết tốt nhất.
